مختومقلی فرزند دولت محمد آزادی از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و اراز گل از طایفه گوگلان، تیره گرکز بود و در روستای حاجی قوشان در شمال شرق شهرستان گنبدکاوس به دنیا آمد.
تحصیلات ابتدایی و زبانهای فارسی و عربی را نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسه شیرغازی خیوه رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت؛ از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان.
او در جوانی عاشق دختر خاله خود منگلی شده بود که نتوانست به او برسد، بعد با دختری به نام آق غیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نامهای بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند.
مختومقلی در سال ۱۱۹۸ هجری در کنار چشمه اباساری در دامنه کوه سونگی داغ درگذشت، پیکرش را بر شتر سپیدی نهاده به روستای آق تقای در ۴۰ کیلومتری غرب مراوه تپه (شمال شرق استان گلستان) بردند و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند.
مختومقلی در شعر خود مسائل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمنها و تقبیح جنگهای آن دوران میپردازد. او همچنین مسائل اجتماعی نظیر تعدد زوجات، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و معضل مواد مخدر را مورد توجه قرار میدهد. او به دلیل کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و بهطور کلی مورد غضب اغلب خانها و قدرتمندان زمان خود بود.در دهه 1370 در ایران آرامگاهی برای مختومقلی فراغی ساختهشد. ساخت این آرامگاه در سال 1378 پایان یافت و در 28 اردیبهشت همزمان با سالگرد تولد او با حضور و سخنرانی صفرمراد نیازوف رئیس جمهور وقت ترکمنستان و عطاالله مهاجرانی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد ایران افتتاح شد.
در زادروز فراغی همواره جمعیت زیادی از مردم منطقه و مقامات دولت ترکمنستان به این آرامگاه میآیند.
بیشتر اشعار او در جنگهای آن دوران نابود شده، اشعار باقیمانده او در دهه ۱۸۷۰ توسط آرمینیوس وامبری محقق ادبی و شرق شناس مجار جمع آوری شده و در کتابخانه بریتانیا نگهداری میشود. سه دهه پیش از وامبری هم مختومقلی توسط دو محقق لهستانی به نامهای بوریهو و آلکساندر شودزکو به دنیا معرفی شده بود.
محمدعلی جمالزاده مختومقلی را فردوسی ترکمنان نامیده است.